OVP’de BES ve Sigortacılık

Hükümetin yeni Orta Vadeli Programı Resmî Gazete’de yayımlandı.

Tatil dönüş yolunda olduğum için henüz hükümet temsilcilerinin programla ilgili açıklamalarını ve sunumlarını izleme fırsatım olmadı. Buna rağmen, programın özellikle BES ve sigortacılık alanındaki hedeflerini hızlıca gözden geçirerek, bu konulardaki değerlendirmelerimi kısaca paylaşmak istedim.

1) İmalat sanayiinin üretim ve ihracat kapasitesinin korunması ve güçlendirilmesi

KOBİ’lerin vadeli satışlardan kaynaklanan tahsilat risklerinin azaltılması ve işletme sermayesi ihtiyaçlarının desteklenmesi amacıyla Devlet Destekli Alacak Sigortası uygulamasının etkinliği artırılacaktır.

Değerlendirme: Devlet destekli alacak sigortası, KOBİ’lerin vadeli satışlardan doğan tahsilat risklerinin yönetilmesi ve işletme sermayelerinin korunması bakımından son derece önemli bir araçtır. Ancak uygulama, sahip olduğu potansiyele rağmen bugüne kadar arzu edilen yaygınlığa ulaşamamıştır. Bunun önemli nedenlerinden biri, sistemin ekonomik konjonktürün oldukça zor olduğu bir dönemde hayata geçirilmiş olmasıdır. Sigortanın temel mantığı, ekonomik olarak iyi dönemlerde prim ödenmesi, risk gerçekleştiğinde ise kriz döneminde tazminat alınmasıdır. Dolayısıyla ekonomik belirsizliğin yüksek olduğu dönemlerde sigortaya olan talebin ve sigortacıların risk alma kapasitesinin aynı anda olumsuz etkilenmesi, sistemin gelişimini zorlaştırmaktadır.

Bunun yanında, özellikle KOBİ’lerde alacak sigortasına ilişkin sigorta bilincinin ve risk yönetimi kültürünün yeterince gelişmemiş olması da önemli bir sorundur. Devlet destekli yapının daha etkin hale getirilmesi bakımından yalnızca teminat kapasitesinin artırılması değil, KOBİ’lerin alacak risklerini sigorta yoluyla yönetmelerini teşvik edecek mekanizmaların, bilgilendirme faaliyetlerinin ve ürün yapısının geliştirilmesi de önem taşımaktadır. Bu nedenle uygulamanın, KOBİ’lerin finansmana erişimini ve işletme sermayesini destekleyen daha geniş bir politika çerçevesi içinde ele alınmasını gerekli görüyorum.

2) Yurt içi tasarrufların artırılması

Yurt içi tasarrufların ve tasarruf bilincinin artırılması amacıyla finansal okuryazarlık yaygınlaştırılacak, uzun vadeli tasarruf araçları geliştirilecektir.

• Bireysel Emeklilik Sistemi (BES)’ndeki standart emeklilik yatırım fonları, katılımcıların birikimleri için daha fazla katma değer üretecek şekilde yeniden tasarlanacaktır.
• Otomatik Katılım Sistemi (OKS)’nde fon çeşitliliği katılımcıların farklı risk algısı ve tercihlerini dikkate alacak şekilde artırılacak, kesintilerin sadeleştirilmesini sağlayacak düzenlemeler yapılacak ve bu kapsamda sistemin cazibesi artırılarak fon tutarı ve katılımcı sayısında artış sağlanacaktır.
• Yatırım fonlu ve birikimli hayat sigortaları yaygınlaştırılacaktır.

Değerlendirme: BES’te standart emeklilik yatırım fonlarının mevcut yapısının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Standart fonların içeriklerinin zaman zaman ekonomik konjonktüre ve genel ekonomik tercihlere göre değiştirilmesi, çoğu dönemde katılımcıların birikimlerinin reel getiri üretme kapasitesinin zayıflamasına neden olabilmektedir. Oysa emeklilik sisteminin temel amacı, bireylere uzun vadede reel anlamda değer üreten bir birikim sağlamaktır. Bu nedenle fonların kurgusu ve yönetiminde, genel ekonomik menfaatlerden önce katılımcının uzun vadeli birikimlerinin korunması ve değer kazanması esas alınmalıdır.

Bu nedenle standart fonların mevcut haliyle devam etmesi yerine, katılımcıların risk profillerine ve uzun vadeli beklentilerine uygun fonları bilinçli şekilde seçmelerini sağlayacak bir sistemin geliştirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Hatta standart fon uygulamasının tamamen kaldırılması ve katılımcıların mutlaka bir fon tercihi yapmasını sağlayacak bir sistemin oluşturulması dahi tartışılmalıdır. Elbette böyle bir sistem kurulacaksa, katılımcıların doğru tercih yapabilmelerini sağlayacak finansal okuryazarlık ve bilgilendirme mekanizmalarının da birlikte geliştirilmesi gerekir.

OKS konusunda ise daha temel bir değerlendirme yapılmasına ihtiyaç olduğunu düşünüyorum. OKS bana göre yanlış kurgulandı ve uygulandığı günden bu yana sürekli yanlışların yapıldığı bir alan oldu. Bu durum benim açımdan ayrıca üzüntü vericidir. Sistemin yeniden ele alınması gerektiğini düşünüyorum. Burada yalnızca fon çeşitliliğinin artırılması veya kesintilerin sadeleştirilmesi yeterli değildir. Katılımcıların sistemden kısa sürede ayrılma eğilimleri, fon tercihleri, uzun vadeli tasarruf motivasyonları ve davranışsal özellikleri birlikte değerlendirilmelidir. Katılımcının sistemde daha uzun süre kalmasını sağlayacak teşvikler geliştirilmeli, işverenleri de sistemi desteklemeye ve çalışanlarını sistemde tutmaya motive edecek mekanizmalar üzerinde ayrıca düşünülmelidir.

Yatırım fonlu hayat sigortalarının yaygınlaştırılması, tasarrufların uzun vadeli ve kurumsal kanallara yönlendirilmesi açısından olumlu bir hedef olabilir. Ancak bu ürünlerin ülkemizde daha etkin şekilde uygulanabilmesi için vergisel boyutunun ve Sermaye Piyasası Kurulu mevzuatından kaynaklanan hususların da çözüme kavuşturulması gerektiğini düşünüyorum. Hayat sigortası ile yatırım fonu yapısının birbirini tamamlayacak şekilde ve katılımcı açısından açık ve anlaşılır bir sistem olarak kurgulanması önemlidir.

Ben hayat sigortacılığının güçlü biçimde desteklenmesi gerektiğini düşünüyorum. Ancak “tasarruf + sigorta” şeklindeki klasik birikimli hayat sigortalarına maalesef sıcak bakmıyorum. Zira bu ürünlerin gerek mevzuatında gerekse uygulamasında önemli yanlışlıklar bulunduğunu düşünüyorum. Geçmişten beri birikimli hayat sigortalarının hayat sigortacılığının gelişmesine zarar veren bir yapı oluşturduğu kanaatindeyim. Bu nedenle hayat sigortacılığını büyütme hedefi gerçekleştirilirken, geçmişte sektöre zarar veren ürün yapılarının yeniden üretilmemesine özellikle dikkat edilmelidir.

Öte yandan, OVP’de yalnızca yaşam teminatı içeren bir hayat sigortası alanında herhangi bir öngörüde bulunulmamasını da önemli bir eksiklik olarak görüyorum.

3) Harcamalarda etkinliğin artırılması

Tüm afet tehlikelerini kapsayacak zorunlu afet sigorta mekanizması geliştirilerek yaygınlaştırılacak, afet sigortası beyanı ve ödemesinin etkin takibi sağlanacaktır.

Değerlendirme: Tüm afet tehlikelerini kapsayacak zorunlu afet sigortası mekanizmasının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması hedefini kesinlikle destekliyorum. Türkiye gibi başta deprem olmak üzere çok sayıda afet riskiyle karşı karşıya olan bir ülkede, afetlerin ekonomik sonuçlarının yalnızca kamu kaynaklarıyla karşılanması sürdürülebilir değildir. Sigorta mekanizmasının afet risklerinin finansmanında daha etkin kullanılması hem kamu maliyesi üzerindeki yükün azaltılması hem de vatandaşların ve işletmelerin afet sonrasında daha hızlı toparlanabilmesi açısından son derece önemlidir.

Ancak burada yalnızca zorunlu bir sigorta mekanizmasının oluşturulması yeterli değildir. Teminat kapsamının doğru belirlenmesi, primlerin riskle uyumlu olması, hasar sonrası ödeme süreçlerinin hızlı ve etkin şekilde yürütülmesi ve sigorta bedellerinin gerçek ekonomik değerleri yansıtması birlikte ele alınmalıdır. Bunun yanında sigorta bilincinin artırılması ve sistemin etkin şekilde takip edilmesini sağlayacak veri altyapısının oluşturulması da önem taşımaktadır.

Bu alanda yapılacak her türlü geliştirmeyi desteklemek gerektiğini düşünüyorum. Bu kapsamda, bugüne kadar bu alanda yaptığım çalışmaların ve geliştirdiğim önerilerin de dikkate alınmasını özellikle temenni ederim.

4) Sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği

Nüfus artış hızının düşmesinin sosyal güvenlik dengesi üzerindeki etkileri analiz edilerek bakım ekonomisini güçlendirmeye yönelik uzun dönemli bakım sigortasının altyapısı oluşturulacaktır.

Değerlendirme: Nüfusun yaşlanması ve nüfus artış hızının düşmesi dikkate alındığında, uzun dönemli bakım ihtiyacının sosyal güvenlik sistemi ve aileler üzerindeki etkisinin şimdiden ele alınması gerektiğini düşünüyorum. Uzun dönemli bakım sigortası yalnızca sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği açısından değil, ilerleyen yaşlarda ortaya çıkacak bakım ihtiyacının aileler üzerinde oluşturacağı ekonomik ve sosyal yükün azaltılması bakımından da önemlidir.

Bu konuda kamu ve özel sigorta sektörünün birlikte yer aldığı karma bir sistemin er ya da geç oluşturulması gerektiğini düşünüyorum. Kamu temel sosyal güvenceyi sağlarken, özel sigorta sektörü bunun üzerinde ilave teminat ve hizmet sunabilir. Böyle bir sistemin oluşturulması bugün için zor görünse de nüfus yapısındaki değişim dikkate alındığında, bu konuda çalışmaya ne kadar erken başlanırsa o kadar iyi olacaktır.

Bu nedenle uzun dönemli bakım sigortasının altyapısının oluşturulması ertelenmemelidir. Sistemin aktüeryal yapısı, demografik gelişmeler, bakım maliyetleri, finansman kaynakları ve özel sigorta sektörünün üstlenebileceği riskler bugünden çalışılmalıdır. Kısacası, uzun dönemli bakım sigortasına bugün ihtiyaç duyulmadığı düşünülerek ertelenmemeli; gelecekte karşılaşacağımız soruna bugünden hazırlık yapılmalıdır.